
خانههای تاریخی فقط بناهایی قدیمی نیستند؛ بخشی از هویت و حافظه شهرند. در برنامه «کوچهگرد»، بهروز مرباغی، معمار و مرمتگر خانه اردیبهشت عودلاجان و عضو انجمن مفاخر معماری ایران، از روند احیای این خانه، رازهایی که هنگام مرمت آشکار شد و ظرفیتهای فرهنگی بافت تاریخی تهران میگوید. از یک دغدغه جمعی تا احیای خانهای تاریخی مرباغی میگوید گروهی از نمایندگان انجمنها و نهادهای فرهنگی و هنری در سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ دور هم جمع شدند تا درباره وضعیت بافت تاریخی تهران و مسئولیت خود در قبال آن گفتوگو کنند. آنها به این نتیجه رسیدند که یکی از دلایل افول محلههای تاریخی، خروج ساکنان اصیل و کمرنگ شدن پیوند اجتماعی با محله است. این گروه تصمیم گرفت بهجای درخواست واگذاری فضا از نهادها، پلاکهای رهاشده را خریداری و احیا کند. با وجود پیشرفت مذاکرات برای اجرای طرحی گسترده، تغییر مدیریتها مانع تحقق آن شد و در نهایت تنها خانه اردیبهشت عودلاجان به نتیجه رسید. رازهایی که در مرمت آشکار شد به گفته مرباغی، خانه هنگام تحویل بنایی متروکه و پر از نخاله بود؛ اما با آغاز مرمت، نشانههایی از دورههای تاریخی مختلف نمایان شد. از جمله نقشهای آهکبری مربوط به دوره زندیه و کاشیهایی با ویژگیهای دوره صفویه که احتمال میدهد قدمت بنا را به دورههای پیشتر برسانند. بررسی بخشهای مختلف خانه همچنین نشان داد که این بنا زمانی جزئی از مجموعهای بزرگتر بوده و بخشهایی از آن در دورههای بعد جدا شده است. کشف راهی میان خانه و همسایه نیز به شناخت الگوی خانههای خوشهای تهران کمک کرد؛ خانههایی که در گذشته از طریق مسیرهای مشترک به یکدیگر راه داشتند. مرمت بهمثابه بازگشت زندگی به محله مرباغی تأکید میکند که هدف گروه فقط بازسازی ساختمان نبود؛ آنها میخواستند در محله حضور مستمر داشته باشند. خانه اردیبهشت به دفتر کار تبدیل شد و درِ آن از همان ابتدای مرمت به روی اهالی و علاقهمندان باز بود. او میگوید حضور روزمره گروه در خانه، اعتماد و امید تازهای در محله ایجاد کرد؛ بهگونهای که برخی ساکنان که پیشتر قصد فروش خانههایشان را داشتند، از تصمیم خود منصرف شدند. به گفته او، بازگشایی چند مغازه و رسیدگی به نمای ساختمانهای اطراف نیز از پیامدهای این احیا بود. پیشنهاد «پهنه فرهنگ شهر» برای عودلاجان مرباغی با اشاره به پلاکهای تخریبشده و زمینهای رهاشده عودلاجان، پیشنهاد میکند این محدوده با همکاری شهرداری و هنرمندان و دانشگاهیان به «پهنه فرهنگ شهر» تبدیل شود؛ فضایی برای گالریها، کلاسهای آموزشی، دفاتر معماری و فعالیتهای فرهنگی. او معتقد است احیای خانههای تاریخی و پیوند دوباره آنها میتواند هم به حفظ هویت محله کمک کند و هم با بازگرداندن حضور شهروندان، زمینه رونق و امنیت بیشتر را فراهم آورد.